افزونه نرمافزار EndNote بهترین روش رفرنس دهی در پاورپوینت است. البته میتوان با استفاده از نرمافزار Word، افزونه Zotero و کپیپیست نیز این کار را انجام داد. در این مقاله، روش اول در 4 گام و روش دوم بهطور خلاصه آموزش داده میشوند. همچنین نکاتی درباره فرمت، فونت و ظاهر استاندارد رفرنسها بیان خواهیم کرد. اگر زمان کافی برای مطالعه کامل این مقاله را ندارید، پیشنهاد میکنیم حتما ویدیوی آموزشی زیر را مشاهده کنید. در این ویدیو به طور کامل رفرنس دهی در پاورپوینت با اندنوت و زوترو را آموزش داده ایم.
آیا رفرنس دهی در پاورپوینت حتماً باید انجام شود؟
گاهی اوقات هنگام انجام پروژههای دانشجویی پاورپوینت، استاد اجبار میکند که دانشجو حتماً رفرنسدهی را با سبک استاندارد انجام دهد (مخصوصاً هنگام انجام پاورپوینت پایان نامه).
البته رفرنسدهی در پاورپوینت دانشجویی، علمی، کنفرانسی، تجاری یا سازمانی، در بسیاری از مواقع الزامی نیست. بااینحال، مطمئناً وجود رفرنس و استناد علمی در اسلایدها، اعتبار ارائه پژوهشی شما و اعتماد مخاطب به آن را افزایش میدهد. همچنین اتهام سرقت ادبی و علمی را از شما دور میکند و نشان میدهد که به اخلاق علمی پایبند هستید. بنابراین حتی اگر اجباری نباشد، ما آن را توصیه میکنیم.
بهتر است تعداد رفرنسها و نحوه رفرنس نویسی در پاورپوینت شما بهگونهای باشد که اسلایدها شلوغ نشوند و رفرنسها مزاحم درک مطلب نباشند. فقط مهمترین و مرتبطترین رفرنسها را به ارائه خود اضافه کنید. حتی اگر متن اصلی word تحقیق یا گزارش کتبی شما تعداد بالایی رفرنس دارد، معمولاً کمتر از ده مورد از آنها برای یک ارائه پژوهشی 15 اسلایدی کفایت میکند.
روش اول (حرفهای): نحوه رفرنس دهی در پاورپوینت با افزونه EndNote
در این روش، علاوه بر نرمافزار MS PowerPoint، باید نرمافزار رفرنسدهی EndNote را نیز در رایانه خود نصب کرده باشید. برای دانلود و نصب اندنوت، میتوانید به سایتهای ایرانی دانلود نرمافزار مراجعه کنید؛ یا کافی است عبارت «دانلود نرمافزار رفرنسدهی EndNote» را در گوگل سرچ کنید.
با نصب اندنوت، سربرگ آن بهطور خودکار به نرمافزار Word و PowerPoint اضافه میشود. با استفاده از همین سربرگ است که میتوانید رفرنس نویسی در پاورپوینت را انجام دهید. نسخه PowerPoint 2013 و EndNote 2025 در این آموزش استفاده شدهاند. دیگر نسخهها نیز تا حدودی شبیه همین مراحل هستند.
گام 1: باز کردن فایل پاورپوینت و افزودن Text Box یا Footer
نکته قبل از آغاز رفرنسدهی در پاورپوینت: پیش از هرچیز، بهتر است یک نکته مهم را بدانید. ارجاعدهی در پاورپوینت با نرمافزار اندنوت، فقط در داخل جعبهمتنها یا همان Text Box ها قابلانجام است. بنابراین حتماً لازم است در محلی که میخواهید سایتیشن یا فهرست منابع اضافه کنید، ابتدا یک Text Box بگذارید.
فایل پاورپوینتی که میخواهید رفرنسنویسی در آن انجام دهید را باز کنید. یک راه این است که برای افزودن Textbox، به سربرگ Insert بروید و گزینه Text Box را بزنید. سپس نشانگر موس را در نقطه مورد نظر از اسلاید مورد نظر برای افزودن منبع قرار دهید. با نگهداشتن انگشت خود روی دکمه کلیک چپ و کشیدن آن روی صفحه، جعبه متنی بیفزایید.
البته ما پیشنهاد بهتری از صرفاً افزودن یک جعبه متن معمولی داریم. اینجا میخواهیم نحوه افزودن پانویس به پاورپوینت را آموزش دهیم که نوعی جعبهمتن مناسب برای ارجاع دهی در پاورپوینت است:
1- به سربرگ View بروید و گزینه Slide Master را بزنید تا وارد حالت اسلاید مستر پاورپوینت بشوید.
2- در فهرست اسلایدها (سمت چپ)، اسلاید اول یا اسلاید مادر را انتخاب کنید.
3- در وسط و پایین اسلاید مادر، جعبهمتنی با عنوان Footer را مشاهده میکنید. البته این جعبهمتن هنوز واقعاً فعال نیست و نیاز به فعالسازی دارد.
4- برای فعالسازی Footer، در حالت اسلاید مستر، همانگونه که اسلاید اول را انتخاب کردهاید، به سربرگ Insert بروید. سپس گزینه Header & Footer را بزنید.
5- در پنجره Header and Footer، تیک گزینه Footer را فعال کنید. سپس دکمه Apply to All را در پایین پنجره بزنید.
6- با رفتن به سربرگ Slide Master و زدن دکمه ضربدر قرمز رنگ، از حالت اسلاید مستر پاورپوینت خارج شوید.
حال پانویسهای ارائه شما برای منبعنویسی در پاورپوینت فعال شدهاند. معمولاً بهترین جای فوتر در پاورپوینت، همان پایین وسط اسلاید است؛ اما اگر میخواهید موقعیتش را تغییر دهید، میتوانید در همین حالت Slide Master این کار را انجام دهید.
گام 2: افزودن سایتیشن درون اسلایدها با EndNote
در همان حال که نرمافزار PowerPoint در حال اجرا است، نرمافزار اندنوت را نیز جداگانه در رایانه خود باز کنید. اگر نحوه نصب اندنوت را بهدرستی انجام داده باشید، با کمی دقت متوجه میشوید که یک سربرگ اضافی در قسمت بالایی نرمافزار پاورپوینت شما وجود دارد به نام EndNote 2025 (یا چیزی مشابه آن).
توجه: برای نوشتن منابع در پاورپوینت، حتماً دو نرمافزار پاورپوینت و اندنوت باید همزمان در رایانه شما باز و در حال اجرا باشند. منابع شما نیز باید از قبل درون نرمافزار اندنوت اضافه شده باشد. اگر چنین نیست، میتوانید کتابخانه منابع موردنظرتان را از طریق سربرگ File و گزینه Open Library وارد اندنوت کنید.
حال برای افزودن سایتیشن یا منبع به درون اسلایدها:
1- به داخل نرمافزار اندنوت بروید. لیستی از رفرنسها در وسط نرمافزار قرار دارد (اگر قبلاً مشخصات مقالات علمی بهعنوان ارجاع اضافه شده باشد). فقط با یکبار کلیک کردن روی هر کدام، آنها را انتخاب یا Select کنید (برای انتخاب چند رفرنس همزمان، دکمه Ctrl کیبورد را نگه دارید).
2- حال به داخل نرمافزار پاورپوینت برگردید. به اسلاید مورد نظر برای افزودن آن رفرنسهایی که در اندنوت Select شدهاند، بروید. نشانگر موس را درون کادر Footer قرار دهید و کلیک کنید تا مکاننمای موس (خط چشمکزن) فعال شود.
3- به سربرگ EndNote 2025 در نرمافزار پاورپوینت بروید. گزینه Insert Selected Citation(s) را بزنید.
4- سایتیشنها یا همان رفرنسهای درونمتنی شما به پانویس اضافه میشوند.
نکات مهم برای گام 2 رفرنس دهی در پاورپوینت با EndNote
نکته: میتوانید همین نحوه رفرنس دهی در پاورپوینت را برای هر تعداد اسلاید که بخواهید ارجاع درونمتنی داشته باشد، تکرار کنید.
نکته 2: ضرورتی ندارد که سایتیشنها به پانویس اضافه شوند. میتوانید با قرار دادن نشانگر موس در هر جعبهمتن درون اسلاید و فعال کردن مکاننما در قسمت دلخواه از متن، سایتیشن را شبیه روش بالا به وسط متن نیز اضافه کنید. به دلیل دقت بالاتر، گاهی این کار حتی میتواند بهتر باشد.
نکته 3: لازم است قبل از آغاز کار و افزون سایتیشنها، سبک رفرنسدهی (مانند APA، IEEE و …) را از طریق گزینه Style در سربرگ EndNote 2025 انتخاب کرده باشید. تغییر استایل رفرنس در افزونه اندنوت برای پاورپوینت، بهصورت آنی و همزمان نیست؛ یعنی نمیتوانید بعداً سبک رفرنسها و سایتیشنهای اضافهشده را تغییر دهید.
گام 3: افزودن فهرست منابع به انتهای ارائه
بعد از سایتیشنها، افزودن فهرست منابع به انتهای ارائه پژوهشی یا آموزشی ضروری است (سایتیشن که بدون فهرست منابع نمیشود!). با افزونه اندنوت در پاورپوینت، میتوانید این کار را سریع و ساده انجام دهید:
1- ابتدا یک اسلاید خالی به انتهای اسلایدهای خود اضافه کنید. برای این کار در لیست اسلاید در سمت چپ نرمافزار، نشانگر موس را بعد از آخرین اسلاید قرار دهید و کلیک کنید تا جای آن انتخاب شود. سپس در سربرگ Home، گزینه New Slide (پیکان پایینی این گزینه) را بزنید. از لیست بازشده، گزینه Blank را برای افزودن اسلاید خالی انتخاب کنید.
2- بعد از اضافه کردن اسلاید خالی در پاورپوینت، یک Text Box برای تیتر به آن اضافه کنید و در آن با فونت بزرگ بنویسید «فهرست منابع» (از طریق سربرگ Insert و گزینه Text Box).
3- به داخل نرمافزار اندنوت بروید. همه رفرنسهایی که در ارائه خود استفاده کردهاید را انتخاب کنید (با نگهداشتن دکمه Ctrl کیبورد و کلیک روی هرکدام از آنها).
4- به اسلاید آخر پاورپوینت برگردید. از طریق سربرگ Insert، یک Text Box جدید اضافه کنید. مطمئن شوید مکاننما (خط چشمکزن) در Text Box فعال است. در همان حال به سربرگ EndNote 2025 بروید و گزینه Insert Selected Reference(s) را بزنید. فهرست منابع به داخل جعبهمتن اضافه میشود.
توجه: سبک رفرنسدهی را باید از قبل از طریق گزینه Style در سربرگ EndNote 2025 انتخاب کرده باشید.
گام 4 (اختیاری): لینک دادن منابع
میتوانید از فهرست منابع به اسلایدهای مربوطه و از سایتیشنهای هر اسلاید به فهرست منابع لینک دهید. یعنی فوراً از یکی وارد دیگری شوید. البته این کار ضروری نیست؛ ولی میتواند دسترسی شما را برای ارجاع به منابع بهتر کند.
لینک دادن از سایتیشن داخل یک اسلاید به فهرست منابع
1- روی کادر فوتر کلیک و آن را انتخاب کنید.
2- به سربرگ Insert بروید و گزینه Action را بزنید.
3- در پنجره Action Settings و سربرگ Mouse Click آن، گزینه Hyperlink to را فعال کنید. در لیست زیر گزینه Hyperlink to، گزینه Slide.. را انتخاب کنید. در پنجره جدید که لیست اسلایدها را نشان میدهد، اسلاید مربوط به فهرست منابع (که معمولاً اسلاید آخر است) را انتخاب کنید و OK را بزنید.
4- مجدداً در پنجره Action Settings دکمه OK را بزنید.
لینک دادن از اسلاید فهرست منابع به اسلاید مرتبط با یک رفرنس
1- در اسلاید فهرست منابع، یک رفرنس را انتخاب یا Select کنید (با نگه دادن کلیک چپ موس و کشیدن روی آن رفرنس).
2- به سربرگ Insert رفته و گزینه Hyperlink را بزنید.
3- در سمت چپ پنجره Insert Hyperlink که باز میشود، گزینه Place in This Document را بزنید.
4- لیست اسلایدها در همان پنجره ظاهر میشود. اسلاید مرتبط با آن رفرنسی که Select کرده بودید را انتخاب کنید و سپس OK را بزنید.
اکنون کار به پایان رسیده است و با کلیک روی آن رفرنس در فهرست منابع، به اسلاید مرتبط با آن برده میشوید (این قابلیت در حالت نمایش Present View فعال میشود).
میتوانید فرایند بالا را برای دیگر رفرنسهای فهرست منابع نیز تکرار کنید.
توجه: گاه اسلاید فهرست منابع یا اسلاید منابع، با اسلاید سپاسگزاری یا پرسش و پاسخ در یک اسلاید ادغام میشود. این بستگی به نظر طراح پاورپوینت و شرایط ارائه دارد.
روش دوم (سریع): نحوه رفرنس دهی در پاورپوینت با Zotero و نرمافزار Word
روش دوم، سازوکار سادهای دارد. شما ابتدا رفرنسدهی با زوترو در ورد انجام میدهید؛ سپس رفرنسها و سایتیشنها را به درون اسلایدهای ارائه خود کپی میکنید. نرمافزار مدیریت منابع شما میتواند مندلی (Mendeley)، زوترو (Zotero)، اندنوت (EndNote) یا هر نرمافزار دیگری باشد که افزونه ورد دارد. اینجا ما نرمافزار رفرنسدهی Zotero را امتحان میکنیم. دقت کنید که افزودن رفرنس به داخل نرمافزار زوترو را باید قبلاً انجام داده باشید.
نحوه رفرنسدهی در پاورپوینت با زوترو و ورد:
1- نرمافزار زوترو و نرمافزار Word را در رایانه خود باز کنید؛ بهگونهای که هر دو همزمان در حال اجرا باشند.
2- یک فایل جدید و خالی ورد بسازید (از طریق سربرگ File و گزینه New و گزینه Blank Document در نرمافزار ورد).
3- به سربرگ Zotero در ورد بروید و دکمه Add/Edit Citation را بزنید (اگر بار اول است که این دکمه را میزنید، پنجرهای برای انتخاب سبک رفرنسدهی باز میشود. سبک خود را انتخاب کنید و OK را بزنید. در این صورت باید یک بار دیگر گزینه Add/Edit Citation را بزنید).
4- نوار باریک سرخرنگی باز میشود. دکمه Z در سمت چپ این نوار را کلیک کنید و سپس گزینه Classic View را بزنید. سپس رفرنس موردنظر خود را در پنجره Add/Edit Citation انتخاب کنید و دکمه OK را بزنید (برای انتخاب چند رفرنس، دکمه Multiple Sources را که کنار دکمه OK هست بزنید).
5- هر تعداد ارجاع درونمتنی مورد نیاز را به همین شکل، زیر هم اضافه کنید.
6- در آخر، گزینه Add/Edit Bibliography را در سربرگ Zotero برای افزودن فهرست منابع کلیک کنید.
7- حال میتوانید هرکدام از سایتیشنها را به قسمت Footer در اسلاید مربوطه در پاورپوینت کپی کنید. فهرست منابع را نیز از ورد به اسلاید آخر کپی کنید (با راست کلیک روی متن ورد و زدن گزینه Copy؛ سپس راست کلیک و زدن گزینه Paste در Text Box در اسلاید).
نکته: نحوه افزودن فوتر در پاورپوینت در بخش قبلی این مقاله (روش اول) توضیح داده شد.
روش دوم برای کسانی مناسب است که نرمافزار رفرنسدهی EndNote در رایانه خود ندارند و از دیگر نرمافزارهای مدیریت منابع استفاده میکنند.
اندازه و ظاهر رفرنس در اسلاید
برای تغییر ظاهر رفرنسها و سایتیشنها در اسلاید، میتوانید از سربرگ Home در پاورپوینت استفاده کنید. برای تغییر سریعتر ظاهر سایتیشنهای فوتر، بهتر است ابتدا به حالت Slide Master پاورپوینت بروید (از طریق سربرگ View و گزینه Slide Master). سپس با کلیک روی کادر Footer در اسلاید اول، آن را انتخاب کنید و تغییرات را در سربرگ Home حالت اسلاید مستر انجام دهید.
برای تغییر ظاهر متن فهرست منابع، در همان حالت عادی Normal View جعبه متن مربوط به فهرست منابع را انتخاب کنید. سپس در سربرگ Home مواردی مانند فونت، سایز متن، رنگ، Bold و Italic را تعیین کنید.
در مورد اندازه و ظاهر متن استناد علمی در اسلایدها، نکات زیر را در نظر بگیرید:
- سایز فونت رفرنس 2 تا 4 شماره کوچکتر از متن اصلی اسلاید باشد. رنگ آن نیز کمی روشنتر از متنی اصلی باشد (مثلاً اگر متن اصلی سیاه است، سایتیشن خاکستری باشد).
- ترجیحاً با ایتالیک کردن یا تغییر نوع فونت سایتیشنها، آنها را از متن اصلی تمایز دهید.
- محل پانویس را در حالت اسلاید مستر کمی تغییر دهید تا با اجزای هیچیک از اسلایدها تداخل پیدا نکند.
- برای خوانایی بهتر ارجاع درونمتنی، میتوانید پس از انتخاب کادر Footer سایتیشن، به سربرگ Format بروید. آنگاه با زدن گزینه Shape Fill، رنگ پسزمینه برای Footer تعیین کنید.
سخن پایانی
رفرنس دهی در پاورپوینت به روش Endnote و کپی با Zotero، برای ارائههای دانشگاهی، پایاننامه، کنفرانسی و آموزشی اکیداً توصیه میشود. البته برای ارائههای تبلیغاتی، معمولاً بهتر است انجام نشود. فقط ترجیحاً نحوه رفرنسدهی در پاورپوینت نباید بهگونهای باشد که اسلایدها شلوغ شوند. نیازی نیست همه رفرنسهای فایل ورد را در اسلایدها بیاورید؛ تعداد انگشتشمار از سایتیشنهای واقعاً مهم کافی هستند.
طراحان کارآزموده ما در مؤسسه پاورپوینت باما، برای ساخت و ویرایش پاورپوینت شما و افزودن رفرنس به آن بهصورت اصولی و با استاندارد دانشگاهی آماده هستند. ما انواع خدمات طراحی پاورپوینت دانشجویی، آموزشی و شرکتی را ارائه میدهیم. برای آشنایی بیشتر صفحه خدمات پاورپوینت باما را مشاهده کنید. همچنین میتوانید برای مشاوره رایگان و یا ثبت سفارش با ما تماس بگیرید.
15% تخفیف برای سفارش پاورپوینت در پاورپوینت باما
پرسشهای متداول کاربران درباره نحوه رفرنس دهی در پاورپوینت
برای مرتبسازی منابع فارسی و انگلیسی در پاورپوینت بهتر است ابتدا آنها را از هم جدا کنید و در دو بخش مستقل قرار دهید. معمولاً منابع فارسی در یک بخش و منابع انگلیسی با عنوان References در بخش دیگر نوشته میشوند. سپس هر بخش را بر اساس نام خانوادگی نویسنده و به ترتیب حروف الفبا یا سبک استانداردی مثل APA مرتب میکنند.
بله، پاورپوینت نیز مانند ورد در صورت استفاده از منابع علمی، کتابها، مقالات، آمار یا تصاویر نیاز به رفرنسدهی دارد. تفاوت اصلی در این است که در پاورپوینت رفرنسها بهصورت خلاصهتر نوشته میشوند و هدف بیشتر نمایش سریع منبع به مخاطب است، نه ارائه جزئیات کامل کتابشناسی مانند ورد.
رفرنسها در پاورپوینت معمولاً به دو شکل نوشته میشوند؛ بهصورت سایتیشن کوتاه در پایین همان اسلاید (Footnote) یا بهصورت کامل در اسلاید آخر با عنوان «منابع» یا «References». در ارائههای دانشگاهی مانند پاورپوینت پایاننامه معمولاً ترکیب این دو روش استفاده میشود تا هم ارجاعدهی دقیق مشخص باشد و هم فهرست کامل منابع در پایان ارائه وجود داشته باشد.
بله، استفاده از تصاویر اینترنتی در پاورپوینت نیاز به ذکر منبع دارد، زیرا این تصاویر متعلق به دیگران هستند. معمولاً زیر تصویر بهصورت کوتاه نام منبع، نویسنده یا لینک سایت نوشته میشود تا هم اصول اخلاق پژوهش رعایت شود و هم از نظر علمی ارائه معتبر باشد.
برای اینکه منابع در پاورپوینت مورد ایراد استاد قرار نگیرد باید از یک سبک استاندارد مثل APA استفاده شود و منابع بهصورت منظم، یکدست و خوانا نوشته شوند. بهتر است اسلاید آخر بهطور کامل به منابع اختصاص داده شود و در صورت نیاز در پایین هر اسلاید نیز بهصورت کوتاه به منبع اشاره شود.